Deep Blue verslaat Kasparov

Machine verslaat meester: het schaakmoment van de eeuw

Op 11 mei 1997 versloeg IBMs schaakcomputer Deep Blue de regerend schaakwereldkampioen Garry Kasparov met 3,5–2,5 in een match van zes partijen in New York. Het was de eerste keer in de geschiedenis dat een computer de beste menselijke schaker ter wereld versloeg in een formeel toernooimatch onder standaard condities. Het was een cultureel en wetenschappelijk evenement dat overal ter wereld de voorpagina's haalde en fundamentele vragen opwierp over de aard van intelligentie en menselijkheid.

De aanloop: vier jaar van strijd

Deep Blue was niet de eerste computer die het tegen Kasparov opnam. In 1989 versloeg Kasparov Deep Thought, de voorganger van Deep Blue, met 2–0. In 1996 nam Deep Blue het voor de eerste keer op tegen Kasparov in een officieel match: Kasparov won 4–2. IBM bouwde de machine vervolgens radicaal om: meer gespecialiseerde chips, snellere hardware, een verbeterde evaluatiefunctie en een uitgebreide database van grootmeesterpartijen. De rematch in 1997 was het resultaat.

De technologie achter Deep Blue

Deep Blue was geen lerende AI in de moderne zin. Het systeem werkte op basis van brute-force alpha-beta zoeken: het evalueerde systematisch miljoenen mogelijke schaakposities (200 miljoen per seconde op het hoogtepunt), snoeide kansloze aftakkingen en beoordeelde eindposities met een handmatig geprogrammeerde evaluatiefunctie. Deze functie was ontworpen door een team van schaakgrootmeesters en informatici die honderden materiaal- en positiekenmerken codeerden. Geen zelfleren, geen neurale netwerken — puur rekenkracht gecombineerd met menselijke domeinkennis.

Kasparovs reactie en de beschuldigingen

Na zijn verlies in partij 6 beschuldigde Kasparov IBM ervan vals gespeeld te hebben. In partij 2 had Deep Blue een zet gespeeld die Kasparov zo diepzinnig vond dat hij meende dat er een menselijke grootmeester achter de schermen moest zitten. IBM weigerde de computeruitvoer van die partij openbaar te maken, wat de speculaties versterkte. Kasparov eiste een rematch; IBM weigerde en ontmantelde de machine. Een onderzoek in 2003 concludeerde dat de bewuste zet het gevolg was van een bug in het programma die leidde tot een willekeurige zet — niet van bovenmenselijk inzicht.

Wat Deep Blue bewijst — en niet bewijst

Deep Blues overwinning was een technologische mijlpaal maar geen bewijs dat computers “intelligent” zijn in de brede zin. Het bewees dat voor een welomschreven probleem met een beperkte zoekruimte en een duidelijke evaluatiefunctie, computers de beste mensen konden verslaan. De vraag of dit “echt” schaakbegrip was, bleef omstreden. Gary Marcus en anderen betoogden dat Deep Blue schaak niet “begreep” zoals Kasparov dat deed — het rekende snel en had goede heuristieken.

Maar het resultaat had grote psychologische impact. Als computers de wereldkampioen schaken konden verslaan, wat konden ze dan niet? En AlphaZero (2017) maakte de vergelijking definitief achterhaald: door zichzelf te leren spelen in vier uur overtrof het Deep Blue moeiteloos, en het speelde op een manier die menselijke grootmeesters als creatief en intuïtief beschreven.

Bronnen

• Hsu, F. (2002). Behind Deep Blue: Building the Computer that Defeated the World Chess Champion. Princeton University Press.
• Campbell, M., Hoane, A.J. & Hsu, F. (2002). Deep Blue. Artificial Intelligence, 134(1–2), 57–83.
• Wikipedia — Deep Blue
• IBM — Deep Blue